AIDS kisilining ayallar arisidi tarqilixi we AIDS kisilining apidin baligha
tarqax ehwali

Mehmet Emin

AIDS kisili asaliqi qan, jinsi munasiwet we apidin baligha yuquxtin ibaret 3
hil waste arqiliq kixiler arisida oz ara tarqaydighan bolup, Zhungguo
dowletlik kiselliklerni knturul qilix merkizining dokilatigha asaslanghanda,
Zhungguoda AIDS kisilining tarqixida 61.6% zeherlik chikimlikni okul qilip
urux, 9.4% qan ilix, 8.4% jinsi munasiwet, 1.6% qan silix, 0.3% apidin
baligha yuqux, qalghan 18.7% namelum sewepler igelleydigen.

Putun dunyada her yili 2 miliyun 400 ming ayal AIDS kisili bilen
yuqumlanghan bolup, tehminen 800 ming yingi tughulghan balining AIDS kisili
bilen yuqumlinixini kelturup chiqiridu.

Zhungguoda AIDS kisilige giriptar bolghan ayallarning nisbiti putun AIDS
kisili bilen yuqumlanghuchilar omumi sanining eslidiki 1/9 din tiz surette
kopiyup, hazirqi 1/3 igelleydighan ehwalgha yetken. Buning bilen bezi
rayunlarda AIDS kisilining apidin baligha yuquxi, AIDS kisilining kixiler
arisida tarqixidiki barliq wastilarning 0.6% igelligen.

Uyghur rayunida bolsa apidin baligha yuqux wastisi arqiliq tarqalghan AIDS
kisilining nisbiti hazirche gerche anche yuquri salmaqni igellimisimu, biraq
yiqindin biri bu hil waste arqiliq tarqawatqan AIDS kisili tiz surette
kopiyip, munasiwetlik kixilerning dikitini qozghimaqta.

Buning asasliq sewibi AIDS kisilige giriptar bolghan tughut yixidiki
ayallarning kunsayin kopiwatqanlighida.

1999-yili putun Uyghur rayunida AIDS kisili bilen yuqumlanghuchi ayallarning
tizimliktiki sani 280 bolup, 2002-yiligha kelgende 700 din axqan. 2004-yili
bolsa 3000 ge yiqinlaxqan.

2002-yili Uyghur rayunidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghan ayallar, AIDS
kisili bilen yuqumlanghanlar omumi sanining 11% igelligen bolup, 2004-yili
bu nisbiti 30% axqan. Bu yiqindin biri Uyghur Rayunida AIDS kisili bilen
yuqumlanghan ayalarning erlerge nisbet tihimu tiz surette
kopiyiwatqanlighidin direk biridu.

Undaqta nime uchun AIDS kisili bilen yuqumlanghuchi ayallar xunche tiz
kopiyip ketti. Buni towendiki bir nechche seweptin koriwilixqa bolidu.

1. Uyghur ayallirining eneniwi ehlaq peziletning buzuluxi bilen pahixe
ixlarning kopiyixi. Hemmeylenge melum bolghunidek, oyun qoyux yaki
mihmanhanilarda kutkuchi bolux nami bilen ichkir olkilerge birip, pahixe
ixlar bilen xughulliniwatqan qizlirimiz kopeymekte. Bu AIDS kisilining
Uyghur ayyalliri arisida tiz surette kopiyixige turtke bolmaqta.
2. Uyghur rayunidiki layaqetsiz dohturlarning bolupmu ichkiridin chiqqan
aqqun dohturlarning kopiyixi, ularning nachar uskunliri bilen tekxurux ilip
barghan, bolupmu ayallar kisili tekxuruxi ilip barghan ayallarning tekxurux
eswapliri arqiliq AIDS kisilini yuqturwilix ehwali ighirlaxmaqta.
3. Bezi asas qatlam dohturhanilirida, her hil xarahitning nachar boluxi
tupeylidin, qan ilix we okul uruxta bir yingnini kop qitim ixlitix, AIDS
kisilining Uyghur ilide kopiyixige turtke bolmaqta.
4. Uyghur qizlar arisidiki zeherlik chikimlik chekkuchilerning kopiyixi, we
xu arqiliq AIDS kisilige giriptar bolghanlarmu kopeymekte.
5. Uyghur ilidiki turaqsiz kixiler yeni kochmenlerning kopiyixi we tazliq
xarahitining nachar boluxi, Uyghur ilidiki AIDS kisilining kopiyixige turtke
bolmaqta.
6. AIDS kisilige giriptar bolghan erlerning kopiyixi we AIDS kisilini
gunasiz ayallirigha yuqturux ehwali ighirlaxmaqta.

Adem AIDS kisili bilen yuqumlanghandin kiyin, tehminen 3~5 yilghiche yoxurun
mezgil bolup, bu mezgilde hichqandaq kisellik alamet bolmaydu, del muxu
mezgil, AIDS kisilini baxqilargha yuqturidighan eng heterlik mezgil
hisaplinidu.

Men burun dep otkendek, Uyghur ilidiki AIDS kisilige giriptar bolghanlarning
85% asasen 20 yaxtin 40 yaxqiche bolghan toy yixidiki erler bolup, AIDS
kisilige giriptar bolghan bu yaxtiki erlerning kopiyixi, AIDS kisilige
giriptar bolghan ayallarning kopiyixige biwaste tesir korsetmekte.

Tughut yixidiki AIDS kisilige giriptar bolghan ayallarning kopiyixi, AIDS
kisilining apidin baligha yuqux nisbitini axurmaqta.

Undaqta qandaq qilghanda AIDS kisilining apidin baligha yuqux ehwalini
konturul qilghili bolidu.

AIDS kisilining apidin bala yuquxining aldini ilix uchun towendikilerge
diqet qilix kirek.

1. AIDS kisilining Uyghur rayunida tarqaxqa sewep bolghan asasliq amillarni
yeni zeherlik chikimlik bilen pahixe ixlarni qattiq konturul qilix kirek.
2. Layaqetsiz dohturlarni tizginlex, dohtur we sistiralarning sapasini
yuquri koturux, dohturluq eswaplirining taziliqini yahxilax kirek. Qan ilix,
okul urux we tekxuruxlerde, imkan bar birla qitim ixlitidighan eswaplarni
ixlitix kirek.
3. Er ayal ichide bir terepning AIDS kisilige giriptar bolup qilix ihtimali
bolsa yaki AIDS kisilige giriptar bolghan bolsa, jinsi munasiwet qilghanda,
qarxi terep choqum ozini qoghdax wastisi qollunuxi kirek.
4. AIDS kisilige giriptar bolux ihtimali bolghan er ayal, wahtida tekxurux
ilip birix kirek, eger AIDS kisili bilen yuqumlanghanlighi bayqalsa, eng
yahxisi bala almasliq kirek. Chunki hazirgha qeder AIDS kisilining unumluk
dawasi yoq bolup, eger tughulghan bala AIDS kisilige giriptar bolup qalsa,
jemiyetke we ahilige ighir yuk bolupla qalmastin, belki xu gunasiz balighimu
nurghun azap bolidu.
5. Eger imiwatqan balisi bar ayalning AIDS kisilige giriptar bolux
ihtimalliqi bolsa, yaki AIDS kisilige giriptar bolghan bolsa, balisini
imitmeslik kirek.