Asasi Sehipe

Eydiz Qandaq Kisel?

• Eydiz eydiz virusi bilen yuqumlinish seweblik bedenning immunitliq küchi towenleshtin kélip chiqidighan késellik.
  Eydiz késilini Eydiz virusi (Human Immunodeficiency Virus or HIV) keltürüp chiqiridu, beden u virus bilen yuqumlanghandin kiyin, u hil virusqa qarshi antibody ishlep chiqiridu. Késel bilen yuqumlanghanlarning bedinide bu hil antibody bolidu. Bu hil antibodyning bedende bolishi, bedenning Eydiz virusi bilen yuqumlanghanlighidin dérek béridu. Yeni Eydiz tekshürüsh netijisi “positive” bolidu.
  Eydiz virusi bilen yuqumlinishning Eydiz késili bilen perqi bar. Kop sandiki yuqumlanghanlar héli uzun yillarghiche késel bolmay yüriwéridu. Virusning bedenning imminitlik küchini asta-asta ajizlitishigha egiship, adette bedenni késel qilalmaydighan purset peres bacteria, fungi, we parasitlar bedenni yuqumlanduridu.

HIV (Eydiz virusi) bilen Eydizning periqi nime?

• Eydiz(AIDS) digen soz Engilizchidiki "Acquired Immune Deficiency Syndrome" digen sozning birinji heripliridin tuzulghan soz bolup, " kiseldin saqlinix iqtidarining zehmilinish seweplik kilip chiqqan kisellikler toplimi" digen menani bilduridu. U bir kisellikler toplimini kozde tutidu. HIV digen soz bolsa Engilizchidiki "Human Immunodeficiency Virus" digen sozning birinji heripliridin tuzulgen soz bolup, "adem bedinining kiseldin saqlinix iqtidari kem bolux virusi" digen menani bilduridu. U AIDS kisilini kelturup chiqarghan xu hildiki virusni kozde tutidu.
  
   HIV virusigha yuqumlanghandin baxlap Eydiz kisilige giriptar bolghangha qeder bolghan waqit ohximighan ademlerde arisida periqliq bolup, birnechche heptidin 10 nechche yilghiche ohxax bolmaydu. Bu hil periq nurghun amillar bilen munasiwetlik, mesilen xu kixining salametlik ehwali, salametlik bilen munasiwetlik adetliri qatarliqlar. Adem bedini HIV virusi bilen yuqumlunuxtin Eydiz kisilige tereqqi qilghanda, janni alidighan universal kisel bolidighanlighi ispatlanmakta. AIDS kisilige diyagunuz qoyulghanlarning ichide peqet
  birnechche ademla 5 yil omur koreligen. (Diqet: HIV virusi bilen yuqumliniptu dep qoyulghan diyagunuz bilen AIDS kisili dep qoyulghan diyagunuz ohxax emes)
  

Eydiz virusi bilen yughumlanghuchilarda korilidighan deslepki alametler

• Bezi kixiler (biraq hemme kixiler emes) HIV virusi bilen yuqumlanghandin kiyin 1~2 ay ichide alametler koruluxke baxlaydu. Bu kixilerde belkim zukamda bolidighan alametler korulixi mumkin. Mesilen, beden qizzix, tirige dagh peyda bolux, bax aghrix, ixtiyi towenlep kitix, limfa bezliri yoghunap qilix, muskul we boghumlar aghrix qatarliqlar. Bu deslepki alametler adette bir heptidin bir ayghiche yoqap kitidu. Yuqarqi deslepki alametler korulgen HIV virusi bilen yuqumlanghan kopunche kixilerde, kem digende bir nechche
  yilghiche baxqa yuqumlanghan alametler korulmeydu.
  

Eydiz bilen yuqumlanghuchilarning kiyinki mezgildiki alametliri

• Kiyinki mezgildiki alametler ipadilinixke baxlighan wakit gerche ohximighan kixilerde ohxax bolmisimu, biraq adette HIV virusi bilen yuqumlunup 8~9 yil arilighida kiyinki mezgildiki alametler ipadilinidu. Bu alametlerning ipadilinixi CD4+ T hujeyrisining kemiyip kitix sewibidin adem bedinining kiseldin saqlinix kuchining bekla nachar ehwalgha chuxup qalghanlighidin direk biridu. Kiyinki mezgildiki alametler towendikilerni oz ichige alidu: uzun mezgil mewjut bolup turidighan limfa osmisi, asan hirip qilix, uruqlap
  kitix, asan qizitmisi ixip kitix, kichide terlex, asta haraktirlik yaki qayta qayta ichi surulup qilix, jinsi ezasi aghirix, eghiz yarisi, tire kiselligi, boghum aghrix we qitiwilix, songek aghrix, kozining korux
  qabiliyiti towenlep kitix, qisqa waqitliq isini yoqutux, qayta qayta yallughlunux qatarliqlar.
  

Qandaq kixilerni Eydiz kisilige giriptar boldi dep qaraymiz?

• HIV virusi bilen yuqumlanghan herqandaq kixining CD4+T hujeyre sani her bir
  kup milliliter qanda 200 din az bolsa.
  HIV bilen yuqumlanghan herqandaq kixide bedenning kiseldin saqlinix
  sistimisi HIV virusining hujimi sewibidin kilip chiqqan netijisige ohxax,
  kem digende  Eydiz bilen munasiwetlik bir amil bolsa.
  
  

Eydiz qandaq bolup yuqidu?

• Eydiz virusi bilen yuqumlanghan kishilerdin yuqidu. Undaq kishilerning tolisi késeldek körünmeydu, hetta bezi yéngi yuqturiwalghanlar qan tekshürüshte negative( eydiz virusi yoq) bolup chiqishimu mumkin. Yuqumlanghan kishilerning beden suyuqlughi késelni bashqilargha yuqturidu. Kishiler késelni asaslighi töwendiki yollar arqiliq yuqturiwalidu:

1. Yuqumlanghan kishiler bilen jinsi munasiwette bolush.
2. Yuqumlanghan kishiler bilen ortaq yingne ishlitish (zeherlik chékimlik chekkuciler ishletken yingniler we doxturlarda qayta ishlitilgen yingnilar)
3. Yuqumlanghan anilardin tughulush we shu anilarning sütini imish.
4. Yuqumlanghan kishilerning qénini selish (doxturxanilarda).
5. Yuqumlanghan kishilerning qéni tekken tighni ishlitish (satirashxanida qayta ishletken tigh lar we saqal tighliri)

• Amérikida 800,000 din 900,000-ghiche késel virus bilen yughamlaghanlar bar. Gerche hökümet yuqumlanghanlargha terbiye ishlesh, tizimlash, we dawalashni oz üstige alghan bolsimu, her yili 40,000 che adem yéngidin özlirige késel yuqturuwelishmaqta.

Ozara soyushush arqiliq yuqamdu?

• Hazirqi tetqiqat netijisidin qarighanda, sholgeydin Eydin kisili yuqmaydu. Biraq HIV bilen yuqumlanghan kixining aghzida yara bolsa, yaki cishi qanap ketken bolsa,undaqta HIV soyux arqiliqmu yuqushi mumkin.
  Tetqiqatchilar kiselning ozra koruxux, quchaqlixix, oy seremjanlirini ortaq ixlitix, ter, koz yixige tigix, hajethanini birge ixlitix, hotel, chukurux qatarliq normal uchurxux arqiliq yuqmaydighanlighini korsitidu.

Eydiz  bilen yuqumlanghan yaki yuqumlanmighanlighimni qandaq bilimiz?

• Eydiz bilen yuqumlanghan yaki yuqumlanmighanliqni bilixtiki birdin bir usul qan arqiliq HIV bilen yuqumlanghanliqni tekxurux. Peqet alametlerge tayinip HIV bilen yuqumlanghan digili bolmaydu. HIV bilen yuqumlanghan nurghun kixilerde uzun yillarghiche hichqandaq alametler bolmaydu. Bezi kixilerde gerche yuqarqi alametler bolsimu, biraq ular HIV bilen yuqumlanghan boluxi natayin. Baxqilar bilen bir yingnini ixlitidighan zeherlik chikimlik chekkuchi, yaki HIV bilen yuqumlanghuchi kixi bilen yaki nemelum kixi bilen jinsi munasiwet otkuzgenler, HIV bilen yuqumlanghan yuqumlanmighanliqni choqum tekxurixi kirek.

Eydizge dawa barmu?

• Hazirce dawa yoq. Gerce bezi darilar , kisel jeryanini astilatsimu, kiselni yildizidin saqaytalmaydu. uning ustige bu hil darilar nahayiti qimmet. Gerce tereqqi qilghan dowlerliridiki helqlerge ance qimmet bolmisimu, xinjangda  kop qimmet.

Eydizdin saqlinigh ucun nime qilish kirek?

• Kisel ozlighidin birsining bedinide peyda bolmaydu. Bu kisel kishining qiliq-herketliri bilen zic baqlanghan. Uyghurlarning guzel-ehlaq olcemliri emiliyette kiseldin yiraq bolushning hemmidin unumluk usuli. Towendiki heriketlerdin saqlinish kisel yoqturiwalmasliq ucun paydiliq.

1. Bashqilar ishletken yingini ishletmeslik-yuqumlanghanlar ishletken yingnide aydiz virusi bolidu.
2. Zeherlik cikimlikke yeqin kelmeslik: Cekkuciler ishletken yingnidiki qan kiselni yuqturidu. Bizning rayonimizda 80-90% cekkuciler aydiz virusi bilen yuqumlangan.WHO(Dunya saqliqni saqlash teshkilati)ning hewiridin qarighanda Urumci we Ghuljida cekkucilerning 95% allaburun kisel bilen yuqumlanghan.
3. Paklighini, ippet numusini saqlagh, Ailisige sadiq bolush- Zinahorluqtin saqlinish.
4. Heqiqeten kirek bolmighan sharaitta qan salmasliq.
5. Bashqilar ishletken ustira we tighni ishletmeslik.
6. Aydiz virusi bar ayallar tughuttin burun aidizge qarshi dara icish, sharaiti bolmisa tughmasliq.
   

• Yaq. Aydizge qarshi turush barliq helqimizning vijdani mesuliyiti. Bugun bashqilarni ishi erte sizning oyingizning ishige aylishi mumkin. Aydiz kisilining bir alahidilighi qisqa muddet icide shiddet bilen kopiyish. Zhonggoda 7-8 yil icide aydiz birdin milyongha yetti. Icinarlighi Xinjang qisqa muddet icide Zhongguda aydiz eng kop royungha aylandi. Eger her bir adem herketke kelmeydiken, bu korunmes kisel Uyghurlarni afriqadiki qoramigha yetkenler olup qirilar we balilar asasliq ahale aylinip bolup qalgan helqlerge ohshash orungha cushurup qoyishi mumkin.
• Bundaq sharait astida, Her bir ata-anining, muellimning, hukimet emeldarining, teshwiqat hadimlirining aydizge qarshi heriket ilip birish mejburiyiti bar. Kisel bizni yengishtin burun biz kiselni yengishimiz kirek.