AIDS kisilige munasiwetlik sanliq melumatlar

Teyyarlighuchi: Dr. Memet Emin

AIDS kisilini kelturup chiqarghuchi HIV virusi, Afriqining otura qismidiki
dowletlerde yashaydighan Engilizchide "apes", Hittaychida "yuan" dep
atilidighan, maymun ahilisige kiridighan bir hil haywanning bedinide
yashawatqanlighigha birnechche ming yil bolghan bolup, bu virus bu hil
haywan bedinide kisel peyda qilmaydiken.

AIDS kisilini kelturup chiqarghan HIV virusi, 20-esirning desliwide
Afriqining otura qismidiki dowletlerde adem bedinige tarqalghan bolup, biraq
kishiler teripidin bayqalmighan iken.

Latin Amirkisigha jaylashqan Haiti digen dowlettiki Afriqiliqlar, eyni
waqittiki Haiti zomiger hakimitining zulimigha chidimay, yurtigha qaytip
kitishken. Haiti zomiger hakimiyiti tehittin chushkendin kiyin, u
Afriqiliqlar HIV virusini Haitige ilip kelgen iken, undin kiyin dunyaning
herqaysi jaylirigha tarqashqa bashlighanken.

AIDS kisilini kelturup chiqarghuchi HIV virusi, 1981-yili tunji qitim
Amirkining Kaliforniye shitatida bayqilip, HIV digen bu namni alghan.

Afriqining Zayir digen dowlettidiki Kinshasa digen dohturhanida
saqliniwatqan, 50-yillirida olup ketken bir jesetning bedinidin, kiyin HIV
virusi tipilghan.

1978-yili Haitige brip kilipla, bir hil ghelite kiselge giriptar bolghan,
Shiwitsiyelik (Swedish) bir bimarning bedinidinmu kiyin HIV virusi
tipilghan.

1981-yili tunji qitimliq AIDS kisili bayqalghandin hazirgha qederqi 20
nechche yil ichide, putun dunyada tehminen 60 miliyun kishi HIV virusi bilen
yuqumlanghan bolup, ularning 95% tereqqi qiliwatqan yaki kembighel
dowletlerde iken.

Hazir putun dunyada yashawatqan kishiler ichide 40 miliyun kishi HIV bilen
yuqumlanghan iken.

2003-yili bir yil ichidila 5 miliyun kishi yingidin HIV virusi bilen
yuqumlanghan bolup, yingi yuqumlanghuchilarning yirimidin artuqi 15 yashtin
24 yashqichi bolghan yashlar iken.

Putun dunyada, her kuni tehminen 15000 din 20000 kishi, yingidin HIV virusi
bilen yuqumlinidiken.

Her 100000 kishi ichidiki HIV bilen yuqumlanghuchining sani Amirkida 400,
Zhungguda 80, Awustiraliyede 115, Taylantta 2100, Ugandada 20000, Botswanada
50000 iken.

Dunyada HIV bilen yuqumlanghuchilar nisbiti eng yuquri dowlet Botswana bolup
tehmine putun nopusining yirimidin artuqi HIV bilen yuqmlanghan iken.

Amirkida jemi 290 miliyun nopus bolup, HIV bilen yuqumlanghanlarning sani 1
miliyundin axshidiken.

Zhungguoda 1300 miliyun (1 miliyart 300 miliyun) nomus bolup, kem digende
tehminen 1 miliyun kishi HIV bilen yuqumlanghan iken.

Uyghur rayunida HIV bilen yuqumlanghuchilarning sani molcherleshlerche
tehminen 80 mingdin ashqan bolup, eger Uyghur rayunining omumi nopusini
hokumet sitatiskisi boyiche 20 miliyun dep qarighanda, Uyghur rayunida her
100000 kishining ichidiki HIV bilen yuqumlanghuchilarning sani 400ge yitip,
Amirka sewiyesi bilen tengleshken.

Uyghur rayunidiki HIV bilen yuqumlanghuchining 80% Uyghur bolup, Uyghurlar
arisida HIV bilen yuqumlanghuchilarning sani 64 mingge yetken.

Eger Uyghur rayunidiki Uyghurlar nopusini hokumet sitatiskisi boyiche 8
miliyun dep qarighanda, her 100000 Uyghurning ichide HIV bilen
yuqumlanghuchining sani 800ge yitip, Amirkidin bir hesse ashqan.

Urumchide tehminen 30 ming kishi HIV bilen yuqumlanghan bolup, eger
Urumchide 2 miliyun nomus bar dep qarighanda, her 100000 kishi ichidiki HIV
bilen yuqumlanghuchining sani 1500ge yitip, Tayland sewiyesige yiqinliship
qalghan.

Urumchidiki HIV bilen yuqumlanghuchilarning 80%, yeni 24000 Uyghur bolup,
eger Urumchidiki Uyghur nopusi Urumchi omumi nopusining 15%ni igelleydu dep
qarisaq, Urumchidiki her 100000 Uyghurning ichide HIV bilen
yuqumlanghuchining sani 8000ge yetip, dunyaning aldinqi sewiyesige
yiqinliship qalghan. (Bu sanlar herguzmu mubalighe emes bolup, heqiqeten
ademni oygha salidu.)

Dunya Bankisidin pul birilgen AIDS kisili bilen munasiwetlik projekt jemi
254 bolup, dunyaning herqaysi jaylirigha tarqalghan. Buning ichide tehminen
40 projektning her birige birilgen pul 100 miliyun dollardin ashqan.

Eng chong porejekt sommisi 500 miliyun dollar bolup, 1995-yili 6-ayning
22-kuni Meksikigha birilghen.

2002-yili 8-ayning 6-kuni Afriqidiki Kongo (Congo) digen dowletke birilgen
project sommisi 454 miliyun dollar bolup, ikkinji chong project
hisaplinidiken.

1996-yili 3-ayning 21-kuni Hindistangha birilgen project sommisi 350 miliyun
dollar bolup, uchunji choqng project hisaplinidiken.

Dunya Bankisining AIDS tetqiqati uchun Zhungguogha bergen puli jemi 525.6
miliyun Amirka dolliri bolup, 1986-yili 6-ayda 80 miliyun, 1989-yili 5-ayda
52 miliyun, 1991-yili 12-ayda 129.6 miliyun, 1995-yili 12-ayda 100 miliyun,
1999-yili 5-ayda 60 miliyun, 2002-yili 3-ayda 104 miliyun dollar iken.

Amirkining her yili AIDS kisilini tetqiq qilish we aldini uchun ajiratqan
puli, putun dunyadiki barliq dowletning AIDS kisilige ajiratqan pulining
omumi yighindisidin artuq iken.

Eng chong porejekt sommisi 500 miliyun dollar bolup, 1995-yili 6-ayning
22-kuni Meksikigha birilghen.

2002-yili 8-ayning 6-kuni Afriqidiki Kongo (Congo) digen dowletke birilgen
project sommisi 454 miliyun dollar bolup, ikkinji choqng project
hisaplinidiken.

1996-yili 3-ayning 21-kuni Hindistangha birilgen project sommisi 350 miliyun
dollar bolup, uchunji choqng project hisaplinidiken.

Dunya Bankisining AIDS tetqiqati uchun Zhungguogha bergen puli jemi 525.6
miliyun Amirka dolliri bolup, 1986-yili 6-ayda 80 miliyun, 1989-yili 5-ayda
52 miliyun, 1991-yili 12-ayda 129.6 miliyun, 1995-yili 12-ayda 100 miliyun,
1999-yili 5-ayda 60 miliyun, 2002-yili 3-ayda 104 miliyun dollar pul bergen.

Amirkining her yili AIDS kisilini tetqiq qilish we uning aldini ilishqa
ajiratqan puli, putun dunyadiki barliq dowletning AIDS kisilige ajiratqan
pulining omumi yighindisidin artuq iken.