AIDS Kisilining Yoxurun Mezgili
Dr. Mehmet Emin
AIDS digen soz Engilizchidiki Acquired Immune Deficiency Syndrome digen
sozning birinji heripliridin tuzulghan soz bolup, adem bedining kiseldin
saqlinix iqtidari zehminilix sewibidin kilip chiqqan kisellikler toplimi  digen menani bilduridu. U bir kisellikler toplimini kozde tutidu.

HIV digen soz bolsa Engilizchidiki Human Immunodeficiency Virus?digen
sozning birinji heripliridin tuzulgen soz bolup, adem bedinining kiseldin
saqlinix iqtidarini kemeytidighan virus?digen menani bilduridu. U AIDS
kisilini kelturup chiqarghan xu hildiki virusni kozde tutidu.

AIDS kisilining yoxurun mezgili diginimiz adem bedini AIDS kisili virusi
yeni HIV bilen tunji yuqumlunup ta AIDS kisilige tereqqi qilghangha qeder
bolghan waqit bolup, adette 1 yildin 12 yilghiche ohxax bolmaydu. Bu
mezgilde, HIV bilen yuqumlanghuchida hichqandaq alamet bolmaydu. Ular
putunley normal kixilerdek normal turmux kochuridu.

AIDS kisilining yoxurun mezgilining uzun qisqiliqi, kixilerning yixi,
salametlik ehwali, HIV ni qandaq yuqturwalghanlighi qatarliq amillar bilen
munasiwetlik. Adette qan silix arqiliq HIV ni ozige yuqturiwalghanlarning
yoxurun mezgili qisqa bolidu, balilar bilen yaxanghanlarning yoxurun
mezgilimu qisqa bolidu. Zeherlik chikimlikni okul qilip urux arqiliq HIV ni
ozige yuqturiwalghanlarning esli saghlamliq ehwali zeherlik chikimlik
tupeylidin nacharlaxqan bolsa, bundaqlarning yoxurun mezgilimu qisqa bolidu,
yeni HIV ni ozige yuqturiwalghandin kiyin, AIDS kisilige terqi qilixi we
AIDS kisili tupeylidin olup kitixi tiz bolidu. HIV ge yuqumlanghandin kiyin
hichqandaq dawalax ilip barmighan kixilerningmu yoxurun mezgili qisqa
bolidu, omuri qisqa bolidu.

Kixiler adette AIDS kisili virusigha yeni HIV gha bilmesliktin yuqumlunup
qalghanlighi uchun, HIV bilen yuqumlanghan iniq wahtini bilix nahayti qiyin.
Peqet bir qisim HIV bilen yuqumlunuxta gumanliq bolghan waste bilen birla
qitim uchuraxqan kixilerningla AIDS kisili virusi yeni HIV bilen
yuqumlanghan wahtini iniq perez qilix mumkin. Mesilen bir kixi qan silix
arqiliq HIV ni ozige yuqturiwalghan bolsa, bu kixining qachan HIV bilen
yuqumlanghanlighini iniq bilix mumkin. Adette kixiler jinsi munasiwet yaki
zeherlik chikimlikni okul qilip urux arqiliq HIV ni ozige yuqturiwalghan
bolsa, ular bu hil wastilar bilen kunde uchurxup turghanlighi uchun, bundaq
kixilerning qachan, qaysi qitimqi jinsi munasiwet yaki qaysi qitimqi
zeherlik chikimlikni okul qilip urux arqiliq HIV ni ozige
yuqturiwalghanlighini bilix qiyin. Xu seweptinmu AIDS kisilining yoxurun
mezgilining uzun qisqiliqida, ohximighan mutehesislerning dokilatidiki periq
nahayti chong.

HIV virusi bilen yuqumlanghan kixilerning hemmisi AIDS kisilige giriptar
boluxi natayin, biraq HIV virusi bilen yuqumlanghuqilarning mutleq kop qismi
AIDS kisilige giriptar bolidu. Bu adem bedinining kiselge qarxi turux kuchi
bilen HIV ning oz ara kuch silixturmisigha munasiwetlik bolup, qaysisining
ghalip kilixige baghliq.

HIV bilen tunji qitim yuqumlanghanda kopunche kixilerde kop alametler
bolmaydu, bezi kixilerde qizzix, bixi aghrix, maghdursizlinix, biaramliq his
qilix, ixtay towenlex qatarliq zukamda bolidighan alametler korilidu, biraq
bu hil alametler 2~4 heptila dawam qilip yoqap kitidu. Undin kiyinki
birnechche yilliq AIDS kisilining yoxurun mezgilide hichqandaq alamet
bolmaydu, bu mezgilide, HIV virusi bedende tizdin kopiyip, adem bedinining
kiselge qarxi turux kuchini ighir derijide zehmige uchurtidu. Xuning bilen
adem bedini her hil kiselliklerge giriptar bolup, her hil kisellik alametler
koruluxke baxlaydu, bu kiselning AIDS kisili basquchigha resmi qedem
basqanlighi hisaplinidu.

Mutehislerning qarixiche adem bedini HIV bilen yuqumlunup 2, 3 heptidin 1
yilghiche, kopunche halda 3 ayda, qismen ehwal astida birnechche yilda, adem
bedini xu HIV gha qarxi antibody (KANG TI) ixlep chiqiridighan bolup,
gumallanghan kixilerning qinini tekxurup, bu HIV gha qarxi antibodyni tipix
arqiliq, HIV gha yuqumlanghanlighini jezmenlexturguli bolidu. Biraq qandin
bu hildiki antibody (KANG TI) tipilmisa, kixilerning bu hil antibody ixlep
chiqirixqa ketken wahtida periq chong bolghanlighi uchun, bu kixining HIV
bilen yuqumlanghanlighini wahtinche inkar qilghili bolmaydu. Xunga eng
yahxisi 2, 3 aydin kiyin yene bir qitim qanni tekxurup biqix kirek.

Adette kixilerning qininidin HIV gha qarxi antibody (KANG TI) tipilsa, bu
kxining HIV bilen yuqumlanghanlighini jezmenlexturguli bolidu; biraq apisi
HIV bilen yuqumlanghan yingi tughulghan balining qinidin HIV gha qarxi
antibody (KANG TI) ning tipilixi, bu balining choqum HIV gha
yuqumlanghanlighidin direk bermeydu. Yingi tughulghan bala apisidin HIV ni
emes belkim xu HIV gha qarxi antibody (KANG TI) ni qobul qilghan boluxi
mumkin. Bu hil ehwal astida, bala tughulup 6~12 ayghiche apidin qobul
qilghan antibody (KANG TI) balining qinidin yoqap kitidu. Bu waqitta
balining qinini qayta tekxurgende, qandin HIV gha qarxi antibody (KANG TI)
tipilmaydu. Eger bala apisidin HIV ni yuqturiwalghan bolsa, balining
qinidiki antibody (KANG TI) apisidin kelgen baxqa oz bedinidimu ixlep
chiqirilidu, xunga bala tughulup 6~12 ayghiche yoqap ketmeydu, eksinche uzun
muddet mewjut bolup turidu.

Kichik balining tughma kiselge taqabil turux kuchi yeni imiyunut kuchi tihi
toluq yitilip bolmighanlighi uchun, HIV bilen yuqumlanghandin kiyinki AIDS
kisilining yoxurun mezgili qisqa bolup, AIDS kisilige tereqqi qilixi tiz
bolidu.

AIDS kisilining kixiler arisida tarqixida del muxu yoxurun mezgil nahayti
heterlik bolup, meyli kiselning ozi bolsun, meyli kiselning etirapidiki
kixiler bolsun, u kixini saq dep bilgenligi uchun, hichkim u kixidin ihtiyat
qilmaydu; u kiximu putunley normal turmux bilen mexghulat bolidu. Bu
jeryanda jinsi munasiwet, qan we baxqa wastiler arqiliq ozining hemrasigha
we munasiwetlik kixilerge HIV ni yuqturux ihtimalliqi nahayti yuquri bolidu.
Eger kixiler qarxi terepning HIV bilen yuqumlanghanlighini bilse, kixiler
uningdin ihtiyat qilidu, xuning bilen melum dahire ichide HIV ning kixiler
arisida tarqilixning aldini alghili bolidu.

Xinjiang Hewer Tor Bitining 2004-yili 11-ayning 25-kuni, Xinjiang Gizitidin
alghan hewirige asaslanghanda, 2004-yili 9-ayning ahirghiche, putun Uyghur
Rayunidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghanlarning tizimlikitiki sani 9346 ge
yetken.

Tizimliktiki AIDS kisili bilen yuqumlanghan bu kixilerning kop qismi
zeherlik chikimlik chekkuchiler we yaki gumanliq dep qaralghan kixiler
ichidin mejburi qan tekxurux arqiliq HIV bilen yuqumlanghanlighi
bayqalghan, ularning mutleq kop qismi herguzmu ozlugudin tekxurux ilip
barghanlar emes. Iniq tizimlikke kirguzulgen HIV bilen yuqumlanghan bu
kixiler, molcherdiki omumi sanning aran 10% igelleydighan bolup, qalghan 90%
yen 90 ming etirapidiki AIDS kisili bilen yuqumlanghuchi yenila normal
kixiler qatarida, normal turmux kechurmekte, we xundaqla tihimu kop
kixilerge HIV ni yuqturmaqta.

AIDS kisilining yoxurun mezgilde, tihimu kop kixilerge yuquxining aldini
ilix uchun, HIV bilen uchurxux ihtimali bolghan yaki HIV bilen yuqumlunux
ihtimalliqi bolghan kixiler, eng yahxisi ozligidin dohturgha birip tekxurux
ilip birix kirek. Jemiyetmu eng yahxisi HIV bilen yuqumlanghan kixilerni
kemsitmesligi, ularni chetke qaqmaslighi, we xu arqiliq HIV bilen yuqumlunux
ihtimali bolghan tihimu kop kixilerni ozligudin dohturgha birip tekxurux
ilip birixqa righbetlendurux kirek.

AIDS kisilining Uyghur rayunida tarqaxqa sewep bolghan asasliq amillarni
yeni zeherlik chikimlik bilen pahixe ixlarni qattiq konturul qilix kirek.
Qan ilix we okul uruxta imkan bar birla qitim ixlitidighan sipiris we yingne
ixlitix kirek. Er ayal ichide bir terepning AIDS kisilige giriptar bolup
qilix ihtimali bolsa yaki AIDS kisilige giriptar bolghan bolsa, jinsi
munasiwet qilghanda, qarxi terep choqum ozini qoghdax wastisi qollunuxi
kirek.