Xinjiang Uyghur Aptonom Rayonidiki Eydiz Weziyeti we Eydizni Tosush Ucun Bir Meslehet

 

Akbar Sharip MD., MPH

 

Zhonggodiki Eydiz mesilesi:

 
  • Aydiz bilen yuqumlanghanlar shiddet bilen ashmaqta
  • Yengidin eydiz bilen yuqumlanghanlar 1997-yili icidila 40% ashqan
  • 2002-yilning ahirighice zhonggoda ilan qilinghan aydiz virusi bilen yuqumlanghanlar sani 40560
  • 2002 - yili zhonggo sehiye dairiliri perez qilinghan yuqumlanghanlarning sanini 850,000 din 1milyon gha ozgertti
  • The Futures Group(bir biritaniye meslehet shirkiti)ning perez qilishice 2010 yiligha barghanda 12 milyon , az bolghanda 2 milyon zhonggoluq eydiz bilen hayatidin ayrilidiken
 

Zhonggodo Eydiz Kisilining Tarqilishi(yishil reng eydiz tarqalghan rayonlarni korsitidu), 1985-1998

Eydiz gerce Yurtimizgha kiyin kelghen bolsimu Emma tizlikte 'birinci' orungha otti

Xinjiang Uyghur Rayonidiki Aydiz Weziyeti
  • Hazirqi melumatta zhonggoda ilan qilinghan eydiz virusi bilen yuqumlanghucilarning 37% Xinjiangda
  • 2004 - yilning ahirida 8153  ademning yuqumlanghanlighi hever qilinghan(bu san kunde iship barmaqta!)
  • Hever qilinghan san zhonggo boyice ikkinci
  • Yuqumluq kisel mutehessisliri heqiqi sanning 80000 gha yitishi mumkinlighini hokum qilmaqta
  • Yeqinda ilan qilinghan melumattin qarighanda urumcide her 200 ademdin 3 adem yuqumlanghan(jemi nopusning 1.5%)
  • Xinjiangdiki yuqumlanghanlarning kopiyish tizlighi zhonggo boyice birinci orunda turghan

Hever qilinghan Eydiz sani emili sandin kop kicik

Xinjang Uyghur Aptonom Royonidiki Eydiz weziyeti
  • Jemi yuqumlanghanlarning 85% Uyghur
  • Zeherlik cikimlikni okol selish -eng asasliq eydiz tarqilish yoli (95%etrapida)
  • 80-95% zeherlik cekkuciler alliqacan yuqumlanghan
  • Yuqumlanghanlarning asaslighi er
  • Yuqumlanghanlarning tolisi yash, 80% ning yashi 30 din kicik
  • 98% yuqumlanghanlar sheherlik hem asaslighi mektep yuzi korghen
  •  Pahishewazliq, pahisheler we er-ayallar munasiwiti-ikkinci tarqilish yoli
  • Anidin baligha yuqush-ucinci yol . Zhonggoda birinci bolup bu hil yuqush ghuljida bashlangan
  • Yeqinqi ispatlardin qarighanda , eydiz yuqumlanghan zeherlik cikimlik cekkuciler we pahishelerdin omumi ahalighe kocmekte. bu yeqin kilecekte xinjiangda cong bir eydiz apitini kelturup ciqirishi mumkin

 

Eydizning tereqqi qilishidiki sewepler
  • Kiselghe qarshi herketlinish yiterlik emes
  • Zeherlik maddilarning xinjangga kirishi we kop miqdarda setilishi
  • Kop ademlerning xinjianggha kirip ciqishi
  • Eydiz toghriliq bilimning towen bolishi
  • Uyghurce eydiz toghruluq teshwiqatning bolmasligh , bolghandimu yiterlik bolmaslighi
  • Namraqliq, yiterlik sehiye teyyarliqning bolmaslighi
  • Sahiye dairilirining yiterlik tosush hizmiti ishlimigenlighi
  • kisel bolghucilargha yardem birishning kem bolishi
 

Tosush ucun qilinghan bir meslehet-Mekteplerde bashlash kirek
  • Tosush we aldini ilish hizmitini putun xinjang miqyasida ilip biriish kirek, bolupmu , urumci we ghuljida hemmidin aktip ilip birish kirek. Emma hemmidin zor kuc orta we ali mektep oqughucilirigha qaritishning unumi congraq bolsa kirek

 

Sewebi:
  •  zor bir qismi zeherlik cikimlik cikish aditini mektep dewride yuqturiwalghan
  • 80% yuqumlanghanlarning yishi 30 din kicik
  •  Yuqumlanghanlarning 98% sheher ahalisi hem mektep yuzi korgen

Eydizni tosush seperwerlik herkiti

Nishan
  • Yashlargha zeherlik maddilarni cikish we yingne silishning aqiwitini korsitip birish, yashlarni zeherlik maddilar ishlitishtin tartip ilish
  • Jinsi pakliqning muhimlighini cushendurush
  • Teshwiqat wastilirining diqqitini qozghash, putun helqning bu mesileni cushunushini qolgha kelturush. Eydizning hewpini bilmeslikni mumkin qeder eng towen derijige cushurush
  • Putun helqqe eydiz weziyetining heterlik ikenlighini bildurush
  • Oqughucilarni we putun helqni heriketke kelturush, puten helq we heterlik qeliqliqlarning  (cekkuciler we pahisheler) saghlam heriket ilip birishke righbetlendurush. Kiselning aldini alidighan usullarni ugutush
  • Eydizning yengidin yuqushini we omumi sanini towenlitish

Heriketni mekteptin bashlash
  • Deslepki qedemde oghucilar icide namsiz tekshurush ilip birip ularning jinsiyet, zeherlik cikimlik we eydiz toghriliq cushencisini iniqlash, tarqilish derijisini hisablash , bu netijilerni kilecektiki aldini ilish hizmitige ishlitish.
  • Her ikki heptide 2 saet mehsus eydiz we zeherlik cikimlikler teshwiqati ishlirigha bighishlash

 

Saqliq koz qarish(Health belief) neziriyesining ishlitilishi
  • Oqughucilargha royondiki yuquri deride yamrap ketken kisel ehwalini cushendurush, kisel bolghuci we olgucilerning tolisining yashlar ikenlighini hetta bir qismining del mushu mektepte terbiye alghanlighini bildurush, eger diqqet qilmisa kelguside oziningmu icinarliq halaketke duc kilidighanlighi bildurush
  • Oqughucilargha  ‘hiroinni bir qitim sinaq qilish’,  “yuquri lezzet’ning ozliri halak qilidighanlighini bildurush
  • Mektep ici we etrapigha eydiz teshwiq qezezlirini caplash, bolsa bu mektepning kono oghuciliridin eydiz bolghanlirining maqullighini ilip resimini caplash.teshwiq weraqisige " Eydiz sizning kimlighiz bilen kari yoq" digendek sozlerni kirguzush
  • Oqughucilar arisida heqsiz eydiz qan tekshurish ilip birish, bundaq qilish arqiliq eydiz hetirining raslighini his qildurush
  • Eydizge dawa yoqlughuni bildurush, birdemlik qiliqqa omurluk bedel toleydighanlighi bildurush
  • Zeherlik maddilarni cekkuciler we eydiz yuqturiwalghanlarning hayat kecurmishlirini hikaye qilip birish, Eydiz bilen yuqumlanghanlarni mektepke teklip qilip ularningni ozlirining qandaq kiselge girip bolghanlirini sozlep birishke teklip qilish
  • Zeherlik cikimlik cikish,dawalash we eydizni saqaytish ucun nahayiti nurghun pul kitidu, buni hemme aile digudek ustige alalmaydu. hetta saqaytishqa urunghanda ketken pulning kopligidin putun aileni iqtisadi jehettin wayran qilish  kilip ciqidighanlighini bildurush
  • Qamlashmighan qiliqlar bilen shughullinish , cikimlikke konup qilish we eydiz kisilige giriptar bolushning ailisige, helqighe ,wetinige hiyanet qilish bolidighanlighini bildurush Bashqilarning zeherlik cikimlerdin qandaq saqlanghanlighi we paydiliq telivizor filmlirini korsitish

Saghlam yashashning qimmitini korsitip birish
  • Yaman illetlerdin saqlinip saghlam yashashni , saghlam iddiyelerde bolushni teshwiq qilish, ozini we bashqilarni halaketke bashlashtin saqlinish
  • Uyghur mediniyeti we orp-aditini qollash we teshwiq qilish, toy qilishtin burun paklighini saqlash.
  • Zeherlik maddilarni satqucilargha yeqin kelmeslik, ulargha heqiqi "yaq" diyishni ugutush
  • Helqi icide hormetke sazawer eza bolushqa yiteklesh, helqining saghlam ,umutwar, qeyser yashlargha muhtaj ikenlighini bildurush

 

Yashlardiki qiyinciliqlarni tonush we hel qilishigha yardem birish
  • Oqughucilar arisida daim sohbet ilip birish.Ularning ozlirining shehsi kecurmishlirini,hissiyatini, we ensireshlirini sozleshke we muzakire qilishqa righbetlendurush we suallirige jawap birish we hel qilishige yardem birish.
  • Hijil bolmasliqqa, mesilini yushursa olimi ashkare bolidighanlighi tekitlesh.
  • Eger mesile bolsa eytishqa her qacan sozlishishke bolidighan adem ajritish yaki mesile hel qilish telifon numuri birish

 

Sual-jawap  we bashqa matiriyallirini tarqitish
  • Eydiz we uning qandaq tarqilishni mezmun qilghan resim we kitapcilerni tarqitish
  • Terbiyewi ehmiyiti bar sozler yizilghan , mesilen "cikimlikdin saqlinish saghlam yashash yoli", qerindashlarni tarqitish.
  • Yahshi mezmunluq tor beti we kitaplarni tonushturush; ularning kisel we aldini ilish toghriliq bilimlerni ozliri ugunushke righbetlendurush
 

Seperverlikning tetijisi sinash
  • Her qandaq bir tejribe haraktirlik seperverlik herikitining unumi bolghan bolmighanlighini tekshurup turush kirek , shunga bir yildin otkendin kiyin oqughucilar arisida yene bir qetim namsiz tekshurup ilip birip oqughucilar arisida koz qarash we kisel yuqturiwalghanlarning sanini hisablap, seperverlikning qancilik derijide unumi bolghanlighini iniqlash kirek

Xinjangdiki gezit-journal ,radio we telivizor istanisining yardimini qolgha kelturush
  • Uyghurce teshwiqatning yiterlik bolishige kapaletlik qilish,  ularning eydiz toghriliq ilan,maqala we muherrir ilawisini bisishini sorash, tilivizorlarda eydiz toghriliq kino,         sen'et musabiqisi, we hojjetlik filimlerni birishini otunush
  • Putun helq arisida jiddilik his qildurush we putun helqni heriketke kelturush, helqning ozi heriketke kilip muhitni ozgertishi kelturup ciqirish

Aydiz qeri -yash, guzel-set dep ayrip yurmeydu, Emma guzel ehlaq bar yoqlighini ayriydu, U eydizdin saqlinishning addi bir yoli