Tibbiy Mektepni Putturgen Oqughuchilarning Amirikigha Kilish Yolliri
Memet Emin
Amirikidiki Tibbiy Mektep Tuzumi
Amirikida Tibbiy Mektep (Medical School) da oqush üchün ottura mektepni püttürgendin kéyin aldi bilen 4 yilliq uniwérsitétni püttürüp bakalawrliq unwani élishi kérek. Adette melum kespni oqughan oqughuchi andin tébbiy mektepke kireleydu deydighan éniq belgilime bolmisimu, biraq, tébbiy mektepke kirmekchi bolghan oqughuchilar kem dégende choqum tebii pende oqughan bolushi kérek, undin bashqa méditsina bilen munasiwetlik penlerde yeni biologiye, ximiye, bioximiye, mikrobiologiye qatarliq penlerde oqughan oqughuchilarning tébbiy mektepke kirish éhtimalliqi yuqiri bolidu. Shundaqla uniwérsitétni püttürgen netijisi alahide yaxshi bolush kérek, mektipi yaki oqutquchisi körsitishi kérek.
Amérikida Tébbiy Mektep (Medical School) adette 4 yilliq bolup, bashta oqughan 4 yilni qoshqanda, doxturluq mektepni püttürüp chiqish üchün jemi 8 yil waqit kétidu. Oqush püttürüp chiqqanlar biwasite doktorluq yeni MD (Doctor of Medicine, 医�*�博士) unwani alidu. Shunga Amérikida tébbiy mektepning bakalawrliq, magistérliq unwani yoq. Tébbiy Mektepte oqup chiqsila PhD bilen barawer bolghan MD unwani alidu. Tébbiy Mektepni püttürgen oqughuchilar oqush püttürgendin kéyin Amérikida bir tutash élinidighan USMLE (United States Medical License Examination, 美国医生执照考试) dep atilidighan imtihanni bérip, yaxshi netijige érishkendin kéyin, birer doxturxana tépip, 3 yildin 4 yilghiche balinist doxturi (residency, 住院医生) bolup ishligendin kéyin, andin resmiy doxtur bolup, musteqil xizmet qilalaydu.
Amérikida aliy mektepni püttürgenlerge meyli qaysi kesipte oqughan bolsun bir tutash xizmet teqsimati qilinmaydu, xizmetni pütünley ozi tapidu. Doxturluq mektipini püttürgenlermu residency bolush üchün USMLE dégen imtihandin yaxshi netijige iriship, doxturxanini özi tépishi kérek, bolmisa doxturluq mektipini oqup püttürgen bilen doxtur bolalamaydu.
Amérikida tébbiy mektepni püttürgenler yene oqumaqchi bolsa, doxturluq bilen munasiwetlik birer kespni tallap yene 3~5 yil oqusa PhD unwani alidu. Bu chagha bu oqughuchi qosh doktor unwanliq yeni MD, PhD bolup chiqidu. Bundaqlar köpinche hallarda kelgüside doxturluq qilishni emes, belki tetqiqat bilen yaki tébbiy mekteplerde oqutquchiliq bilen shughullinishni meqset qilghanlar hésablinidu.
Amirikining Bashqa Döletlerde Tibbiy Mekteplirini Püttürgen Oqughuchilargha Tutqan Siyasiti
Amirika Junggo qatarliq nurghun döletlerning Tibbiy Mekteplirini toluq étirap qilidighan bolup, u mekteplerde oqughan oqughuchilarnimu oxshashla doktor yeni MD (Doctor of Medicine, 医�*�博士) dep tonuydu. Chet elde tébbiy mektepni püttürgen oqughuchilar eger Amérikigha kélip doxtur bolmaqchi bolsa tamamen mumkin. Biraq, shert yuqirida dep ötkendek Amérikida tébbiy mektepni püttürgen oqughichilargha oxshash USMLE dégen imtihandin ötüp yaxshi netijige érishishi we doxturxana tépip 3 yildin 4 yil residency (住院医生) bolushi kérek. Eger shundaq qilalisa oxshashla doxtur bolalaydu.
Junggoda, Hindistanda, Pakistanda we bashqa munasiwetlik döletlerde tébbiy mektepni püttürgen köpligen oqughuchilar, Amérikida qayta tébbiy mektepte oqumayla esli dölettiki diplom bilen doxtur bolup ishlimekte. Hetta bezi Amérikida tughulup chong bolghan Hindistanliq we Pakistanliqlar Amérikida Tébbiy Mektepte oqushni tes we qimmet körüp, toluq ottura mektepni püttürüpla esli dölitige bérip, özining til alahidilikidin paydilinip, 4 yil oqup, Amérikida 1, 2 yil imtihan’gha teyyarliq qilipla USMLE dégen imtihandin ötüp, Amérikiliqlar 8 yil oqup 300 ming dollargha yéqin pul xejlep doxtur bolsa, ular 4 yil oqup bir nechche ming dollar pul bilenla doxtur bolmaqta.
Junggoda tébbiy mektepni püttürgen oqughuchilar til jehette sel qinalghanliqi üchün, USMLE dégen imtihandin ötüshke ketken waqit sel uzun bolup, köpinche kishiler adette Amérikigha kélip aldi bilen tetqiqat xizmiti bilen shughullinip, 5 -10 yil xizmet qilip, til ötkilidin ötkendin kéyin andin USMLE ge imtihan bérip doxtur bolidu. Biraq, men bilidighan bir Uyghur qiz Shinjang Tébbiy Uniwérsitétini 1996-yili püttürgen bolup, hazir Amérikida tébbiy mektepni qayta oqumayla USMLE dégen imtihandin ela netije élip, bir chong doxturxanida residency (住院医生) bolup ishlimekte. Alla buyrisa yene 3 yildin kéyin Shinjang Tébbiy Uniwérsitétining diplomi bilen Amérikida resmiy doxtur bolghan tunji Uyghur bolup qalidu.
Beziler Amérikida Junggoning doxturluq oqush tarixini étirap qilmaydiken dégen qarashta. Méningche bu bir mujimel qarash. Amérikining doxturluq tüzümi nahayiti mukemmel bolghachqa, meyli Junggodin kelgen doxtur bolsun we yaki bashqa herqandaq dölettin kelgen doxtur bolsun, Amérikigha kelgendin kéyin biwasite doxtur bolalmaydu. Bu hergizmu u kishining doktorluk unwani yeni MD unwanini étirap qilmighanliq emes. Eger u kishi yuqirida dep ötkendek Amérikining USMLE dégen imtihanidin ötüp, 3, 4 yilliq residency (住院医生) ni tügetse, yenila doxtur bolalaydu. Eger Amérika chet elning doxturluq oqushini étirap qilmidi dégende, bashqa dölette doxturluq oqughan kishi Amérikida doxturluq mektepte oqumay turup, doxtur bolushi mumkin bolmaytti.
Chet elde bashqa kespte oqughan oqughuchilargha nisbeten, burun qaysi unwan alghan bolsa shu unwan boyiche étirap qilinidu. Shunga peqet bashqa dölette tébbiy mekteplerde oqughan chet ellik oqughuchilarla Amérikida unwan jehette alahide paydigha érishken dep qarashqa bolidu.
Bashqa Döletlerde Tébbiy Mektepni Püttürüp Amérikigha Kélishni Arzu Qilghan Oqughuchilarning Amérikigha Kélish Yolliri
Eger Junggoda Doxturluq Mektipini püttürgenler Amérikigha kélip doxturluq kespining magistérliq kespide oqumaqchi bolsa qandaq qilishi kérek dégen mesilige kelsek, deslepte dep ötkendek Amérikida doxturluq saheside magistérliq unwani yoq. Doxturluq Mektepni püttürgen herqandaq adem doktor yeni MD hésablinidu. Undin bashqa Amérikida doxturluq kespi, kirish eng qiyin, oqush puli eng qimmet bolghan kesplerning biri bolup, chet elliklerning doxturluq mektipige kirishi nahayti qiyin, bolupmu Junggo pasporti bilen Doxturluq Mektepke kirish asasen mumkin emes.
Undaqta Junggoda Doxturluq Mektipini püttürgenler Amérikigha kélip oqumaqchi bolsa qandaq qilish kérek dégende, Junggoda alghan bakalawrluq diplomini MD dep qarap, doxturluq bilen munasiwetlik (Bioscience or health science, 生物科�*�) penler dairiside biwasite PhD ge iltimas qilsa bolidu. Beziler bilmesliktin magistérliqqa iltimas qilip, Amérikigha kélip magistérliq unwanini alghan bolsimu, biraq, kéyinche yene burunqi MD unwanini ishlitidu, bolmisa keynige chékingenlik bolidu. Men bilidighan bezi Junngoluqlar Junggoda Doxturluq Mektipini püttürgendin kéyin, gerche dorigerlik yaki irsiyet qatarliq penlerde magistérliq oqughan bolsimu, biraq Amérikigha kelgendin kéyin yenila MD dep ishlitiwatidu. Magistér MD din töwen turidighan bolup, Amérikida bérilidighan maash ölchimimu MD din töwen bolidu.
Shunga Junggoda tébbiy mektepni püttürgenler eger Amérikigha kélip oqumaqchi bolsa, eger shert-sharaiti toshqan ehwal astida, özini MD dep hésablap biwasite PhD gha iltimas qilsa bolidu.
Amérikida xizmet tépish asan bolghan doxturluq bilen munasiwetlik kespler Biochemistry (生物化�*�), Biology(生物�*�), Genetics 遗��*�*�, Histology (组织�*�), Immunology (免疫�*�), Microbiology (微生物�*�), Bacteriology ( 细菌�*�), Virology ( 病毒�*�), Molecular Biology (分�*�生物�*�), Molecular Biophysics (分�*�生物物理�*�), Pathology ( 病理�*�) , Pathophysiology ( 病理生理�*�), Pharmacology (药理�*�), Physiology (生理�*�).
Eger siz Junggoda yuqiriqi kesplerde oqup PhD alghan bolsingiz, Amérikigha kélishingiz asan’gha toxtaydu, yaki Amérikigha kélip yuqiriqi kesplerde PhD oqusingiz oqush püttürgendin kéyin xizmet tépish, Amérikida turup qélish yeni Green Card (Lü Ka) élishingiz qiyin emes.
Eger siz Junggoda Doxturluq Mektipide oqup, Amérikigha xizmet qilish üchün kelmekchi bolsingiz, bumu tamamen mumkin. Buning ikki xil yoli bar bolup, biri J1 wiza bilen Visiting Scholar (Jiao huan xue zhe, 交换�*�者) yaki Post-doc (博士后) bolup kélish, yene biri H-1B wiza yeni xizmet wizisi bilen post-doc bolup kélish. Bulardiki asasliq shertlerning biri En’glizchide yaxshi bolush (biraq TOEFL telep qilinmaydu, éghiz tili yaxshi bolsa bolidu), ikkinchisi Junggoda doxturluq tetqiqat xizmiti bilen shughullinip baqqan, shundaqla maqale élan qilip baqqan bolush kérek. Birer mukapat élip baqqan bolsa téximu yaxshi. Bu ikki xil wiza ichide J1 wizini élish bir az asan bolup, bu wizigha iltimas qilghanlar san cheklimisige uchrimaydu, béridighan maash töwen. H-1B wiza sel tes bolup, san cheklimisi bar, béridighan maashi adette J1 gha nisbeten sel yuqiri. Amérikida oqush püttürgen chet elliklermu bir mezgil mushu wiza bilen Amérikida turup xizmet qilidu.
Amérikidiki Aliy Mektep we Tetqiqat Organliri Néme Üchün Bashqa Döletlerde Oqush Püttürgen MD yaki PhD larga Muhtaj?
Amérikida oxshimighan unwan we oxshimighan kesptikilerge bérilidighan maashta belgilik ölchem bolup, Amérikida bakalawr unwani alghanlarning bashlinish maashi adette 30 mingdin 50 dollar ariliqida bolidu. Magistérliq unwani alghanlarning bashlinish maashi adette 50 ming dollardin 80 ming dollar ariliqida bolidu. PhD unwani alghanlarning bashlinish maashi adette 70 mingdin 120 ming dollar ariliqida bolidu. MD unwani alghanlar USMLE imtihanidin ötüp 3, 4 yilliq residency (住院医生) bolush jeryanida yiligha 40 mingdin 60 ming dollar maash alidu. Resmiy doxtur bolghandin kéyin deslepki maashi adette 120 ming dollar etrapida bolidu, bir nechche yildin kéyin bezi kesplerning doxturliri yiligha yérim milyondin 1 milyon ariliqida maash alidu. Birnechche milyon maash alidighan doxturlarmu az emes. Elwette oxshimighan shitat we sheherler arisida belgilik perqler bar.
J1 wiza bilen Amérikigha kelgen chet elde MD yaki PhD unwani alghanlargha béridighan maash adette yiligha 18 ming dollardin 24 ming dollar etrapida bolidu. H-1B wiza bilen Amérikigha kelgen chet elde MD yaki PhD unwani alghanlargha bérilidighan maash adette yiligha 34 ming dollardin 55 ming dollar etrapida bolidu.
Amérikida adem alidighan organlargha adem élishta aldi bilen Amérikiliq yaki Amérikida mengülük turush hoquqi barlarni yeni «green card»i barlarni élish telep qilinidighan bolup, chet ellikni yallap ishlitishning shertliri töwendikilerdin ibaret. (1) Yuqiri sewiyelik töwen maashliq kishiler. Yeni béridighan maashi töwen bolghanchqa Amérikidiki oxshash melumatliq kishiler bu xizmetni qilishni xalimighan bolushi kérek. (2) Amérikida kem uchraydighan qol hünerwen yaki yoqap kétish éhtimali bolghan kesp bilen shughallan’ghuchilar. (3) Amérikiliqlar qilishni xalimaydighan éghir, japaliq, xeterlik xizmetler bilen shughullan’ghuchilar. (4) Amérikida shu kesp bilen shughullinidighan adem yétishmeywatqan kesptikiler, mesilen séstiralar.
Amérikida doxturluq mektepni püttürgen yaki munasiwetlik penler boyiche PhD unwani alghanlarning köpinchisi yuqirida dep ötken chet elliklerge béridighan töwen maashqa ishlimigenliki üchün, Amérikidiki nurghun uniwérsitétlar we tetqiqat organliri her yili köplep chet eldin adem élishqa muxtaj. Aliy mektep we tetqiqat organlirining köpinchisi ixtisadiy kirim keltürmeydighan hem Amérikining dölet ghezinisidin kelgen pul bilen tetqiqat élip baridighan organ bolghanchqa, Amérika hökümitining ulargha alahide siyasiti bar, yeni ular töwen maashliq chet el mutexesislirini yallap ishlitish hoquqidin alahide behrimen bolidighan orunlar hésaplinidu. Adettiki ixtisadiy kirim keltüridighan organlar yaki bazarliq kesplerning maash ölchimi yuqiri bolghachqa, bu xildiki xizmetlerni qilishni xalaydighan kishiler köp, riqabet küchlük, shunga bu organlarning chet eldin adem yallap ishlitishining hajiti yoq, yeni ular bermekchi bolghan maashqa Amérikidin köplep adem tépilidu.
Aptor: Memet Emin Doxtur
